عرفان شیوه ای از زندگی عارفانه است که در آن، ارتباط بین عابد و معبود یا خالق و مخلوق از طریق طی مقامات معنوی و گذراندن مراحل سلوک عرفانی میسر می گردد. در فرهنگ اسلامی، عرفان حالت دریافت شهودی، قلبی و اشراقی و راهی برای وصول به حقیقت، با تاکید بر کشف و شهود و ریاضت و تزکیه نفس است. در نگرش عارفانه که اساس آن دین محوری است، به گواهی شواهد تاریخی متعدد، مفهوم فراجنسیتی مشاهده می شود و نادیده انگاری تاریخی زنان در چنین نگرشی نامفهوم می نماید.در جامعه مردمدار که زنان کمتر از مردان، امکان حضور در عرصه های اجتماعی، اقتصادی، دینی و سیاسی را داشته اند و معمولا از متن به حاشیه رانده شده اند، طبیعی است که ورود زنان به سلک عارفان و طی مراحل کمال عرفانی با دشواری های متعدد صورت گرفته است؛ اما سرانجام زنان به طی مراحل سلوک عرفانی راه یافته و در بسیاری موارد گوی سبقت را از مردان ربوده اند.این مقاله با بررسی تاریخی سرگذشت زنان عارف و چگونگی ورود آنان به سلک عارفان، به این نتیجه می رسد که عواملی چند در راه یابی زنان به سلوک عرفانی از اهمیت برخوردار بوده است که مهمترین آنها رابطه خویشاوندی است.در قرون اولیه تصوف، زنان بـه صورت مریدان غیررسمی در خانقاه ها در جمع عارفان حضور داشته اند و از طریق خدمت به صوفیان و تامین هزینه های خانقاه ها تحت عنوان «خیرات و مبرات» و... نقش حمایت کنندگی داشته اند و در بعضی فرقه ها نیز تنها به شرکت در مجالـس وعظ و گاهی روایت حدیث بسنـده می کرده اند؛ اما اندک اندک مراحل سلوک عرفانی را طی نموده، به تربیت مریدان، برگـزاری مجالس وعظ، رهبـری خانقاه ها، اجـرای مراسـم سماع، همکاری و همیاری از طریق تشکیلات فتیان و... پرداخته انـد و بعضی حتی به مقـام ولیه اللهی نیز دست یافته اند. همچنین به نظر می رسد تفاوت مشرب ها و طریقت های عرفانی، باعث ایجاد تفاوت نگرش ها و اختلاف در شیوه های عارفانه زنان بوده است.

آنچه در این مقاله مورد بحث و بررسی قرار می گیرد، گامهای اساسی سلوک و چگونگی طی منازل و مقامات، از زبان کسی است که خود با پای دل، گام در راه نهاده و کششهای الهی را با عمق وجود خویش لمس کرده است و به عنوان عارفی کامل، علاوه بر سیر و سلوک عرفانی خود، توانست ترسیم گر راهی روشن برای ره پویان راه حقیقت نیز باشد.درباره تعداد و تنوع منازل سیر و سلوک، جای سخن فراوان است و عارفان برای سیر و سلوک عرفانی، منازلی را در کتب خود معرفی کرده اند. این منازل از یک منزل گرفته تا هزار منزل و بلکه بیشتر، ذکر شده است.البته باید گفت، تعداد و تنوع منازل، متناسب با احصا اسما و صفات الهی است. امام خمینی در آثار خویش به تمام مقامات و منازل سیرو سلوک در آثار اغلب عرفا اشاره دارند. ایشان، اختلاف در تعداد این منازل را اعتباری می دانند و به نظر می رسد به گونه ای به جمع نظرات عرفا قائل بوده و چندان مصر نیستند که در اعداد باقی بمانند. ایشان به نوع نگرش و مبنای اعتباری عرفا توجه داشته و هفت اقلیم، هفت شهر عشق، مقامات چهارگانه یا سه گانه و ... در نظر ایشان نتیجه ای واحد دارد که در گفتار افراد متفاوت است.

یکی از اساسی­ ترین مباحث در طی طریق معنوی و سلوک عرفانی، مراحلی است که سالک در این سفر انفسی باید آن­ها را پشت سر بگذارد. بررسی متون عرفانی از ابتدا تا سده هفتم نشان می­ دهد که درباره تعداد مراحل سلوک میان عارفان اختلاف نظر وجود داشته، به گونه­ ای که تعداد این مراحل از حداقل سه مرحله تا ده هزار مرحله گزارش شده است. شیخ روزبهان بقلی (متوفی 606 ق) نیز از جمله عارفانی است که در باب مراحل سلوک و مراتب آن نظرگاهی منحصر به فرد و متمایز دارد. نویسندگان مقاله حاضر، نخست آراء پراکنده­ روزبهان در باب منازل و مقامات سلوک را از کتاب­ های عبهرالعاشقین، رساله القدس، غلطات السالکین، شرح شطحیات و کشف الاسرار و مکاشفات الانوار جمع­ آوری کرده و سپس با تحلیل آن­ها، منظومه فکری شیخ و مراتب سلوکِ روزبهانی را ترسیم کرده ­اند. جستجو در آثار روزبهان نشان می­ دهد که سلوک مورد قبول وی، دارای سه منزلگاه اصلی یعنی «عشق انسانی، فنا در عشق الهی و هستی» است و هر کدام از این منازل نیز شامل چندین مقام است. منزل نخست و دوم متشکل از دوازده مقام و منزلگاه آخر نیز دارای دو مقام است. نیز به نظر می­ رسد سه مفهومِ «زیبایی، عشق و تجلّی» در تمام مراتب سلوک روزبهانی دیده می ­شوند و با منظومه فکری شیخ پیوندی ناگسستنی دارند. 

عرفان زنانه پدیده ای است که در مسیحیت نسبت به دیگر ادیان ابراهیمی به شکل گسترده تری نشو و نما یافته است و فرقه ها و نهادهایی صرفا زنانه در آن بروز و ظهور کردند که مأمنی برای عارف بانوان مسیحی شدند. مشتیلد ماگدبورگی یکی از این زنان عارف بود که سیر و سلوک عرفانی را بر خانه، خانواده، دارایی و ازدواج ترجیح داد و ابتدا به سلک بگین ها در بگین نشین درآمد و در انتها به عنوان راهبه وارد صومعه شد. کتابی به نام نور جاری الهی به نظم و نثر نگاشت که نظرات و عقاید عرفانی، فلسفی، مذهبی و اخلاقی او را بازتاب می دهد؛ اثری که خود، آن را محصول کشف و شهوداتش می دانست. دیدگاه های وی ادبیاتی زنانه و گاه فمینیستی دارند. مشتیلد نظام روحانیت کلیسایی زمان خود را نیازمند اصلاح می دید و از آن با الفاظی تند انتقاد می کرد که مغضوبیتش را در پی داشت. با بررسی توصیفی موارد تجربی، معرفتی و عقیدتی در کنار تاریخچه زندگی مشتیلد ماگدبورگی، به سوی شناختی از اندیشه ها و سیر و سلوک عرفانی او حرکت می کنیم که هدف این مقاله است.

نظامی از معدود شاعرانی است که با اشراف به ساحت های گوناگون سخن، توانسته در مرز میان ادبیّات عرفانی و غنایی، اقلیمی خاص برای خود برپا سازد تا الگوی همیشگی این نوع ادبی بعد از او واقع شود. نگاهی به منظومة هفت پیکر از منظر نمادشناسی عرفانی و بازکرد رمزهایی که خود راوی به کنایه و بعضاً به تصریح به ما می دهد، کلّ داستان را فضایی سخت عرفانی می بخشد. امری که تا به حال علی رغم پاره ای کوشش ها و تحلیل های کلّی چندان توجّهی بدان نشده است و عمدۀ پژوهش ها بر این تأکید دارند که هفت پیکر، متنی غنایی-داستانی است و مباحث عرفانی به صورت پراکنده و در پس زمینۀ آن قرار دارد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی در پی بازکرد مفاهیم چندلایه ای است که راوی در سیر این داستان نهاده است تا بر اساس آن بتوان به صورتی مستدل و با تشریح جزئیات، ابعاد عرفانی و شیوة منحصر به فرد آن را در طرحی از سیر و سلوک عرفانی هویدا کرد. نتایج این پژوهش نشان می دهد نظامی در این منظومه که از ساحت بیرونی جهان آغاز می شود و در فرآیندی رمزآلود به درون می گراید و تمام نشانه های مهم روایی را در خدمت تحوّلی معنوی و معنایی قرار می دهد، ضمن حفظ لایۀ اوّلیه، طرحی خاص و منحصر به فرد از سلوک عرفانی را پی انداخته است.

منظور از ادب در عرفان و تصوف، حفظ حدود و حریم بندگی و عدم تجاوز از آن می باشد. انسانی که قصد دارد راه معنوی رسیدن به خدا را بپیماید، بر اساس توصیه و تاکید بزرگان تصوف و عرفان، آداب و رسومی را باید رعایت کند که از لوازم ضرور این راه است.صوفیان با توجه به آیه شریفه «الحافظون لحدود الله» و حدیث نبوی «ادبنی ربی فأحسن تادیبی» ریشه آداب سلوک را قرآن و سیره پیامبر اکرم (ص) می دانند. بنابراین، ضمن تعریف و تقسیم بندی، به رعایت آن هم تاکید داشته و خود نیز به آن عمل می نمودند. در تذکره ها و متون عرفانی گفتارها و رفتارهایی را می توان مشاهده کرد که نشان دهنده عمق توجه مشایخ به رعایت ادب در مسیر سلوک است. عمده مطلب به جای مانده در مورد ادب صوفیانه شامل تعریف ها و تقسیم بندی های مختلف آن می باشد. هجویری در کشف المحجوب، خواجه عبداله انصاری در منازل السائرین و صدمیدان و ابن عربی در فتوحات مکیه از جمله عارفانی هستند که در ارائه تقسیم بندی برای آداب سلوک پیشگام بوده اند. اما در این میان ابن عربی در ارائه نظر خویش به جوانب و نکات ظریف بیشتری توجه نموده است و ادب را به دو دسته متمایز حال و مقام تقسیم کرده و سپس ادب مقام را به چهار دسته ادب شریعت، ادب خدمت، ادب حق و ادب حقیقت تقسیم نموده و همچنین برای ادب حال نیز تقسیماتی مانند ادب شریعت، ادب در مکان، ادب در زمان، ادب وضعی، ادب احوال، ادب اعداد، ادب خدمت، ادب حق و ادب حقیقت ذکر کرده است.در این مقاله، ابتدا معانی متفاوت ادب بررسی شده و سپس به شرح ادب عارفانه یا صوفیانه پرداخته می شود.

مولانا به اقتضای درک و فهم مخاطبانش، برای بیان حقایق اسرار نهانی و حالات عشق روحانی، از قالب تمثیل و حکایت های عامیانه بهره برده است و به مصداقِ «اَلمَجازُ قَنطَرَة الحَقیقَة» حکایات عوام پسند را پل صعودِ شیفتگان عالم معرفت می داند و برای تفسیر حدیث معروف «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ» حکایت خواب مرد بغدادی و گنج مخفی را برای مریدانش بازگو می کند و همین حکایت، سرلوحة افکار و اندیشة نویسندة مشهور برزیلی به نام کوئیلو می شود که به خلق رمان کیمیاگر می پردازد و شهرت جهانی می یابد. این مقاله با روش تحلیلی تطبیقی به این سوال پرداخته است که میزان تأثّر کوئیلو در تبیین اندیشههای ذهنی و تفکرات عرفانی مولانا در موضوع خودشناسی و خداشناسی چقدر بوده است؟ نتیجة تحقیق نشان میدهد که اندیشه های ذهنی و افکار عرفانی مولانا در سیر و سلوک سالکان طریقت در محورهای: وحدت وجود و تجلّی حقّ، دل لطیفة ربّانی، گنج مخفی و معرفت، زبانِ عشق (زبانِ بی کلام)، تبدیل مسِ وجود به کیمیای هستی، پیر طریقت، در کل داستان سایه انداخته است تا آن حد که همچون مولانا از نیِ مولانا سخن گفته است.

تعالی معنوی یکی از مهم ترین امور در زیست سعادتمندانه یک انسان در جهان بینی الهی به شمار می رود. هرچند راه های گوناگونی برای تعالی معنوی مطرح شده است اما مطمئن ترین و سالم ترین راه از انحرافات، سیروسلوک عرفانی در اسلام است. از سویی قرآن کریم مهم ترین و موثق ترین منبع دینی در اسلام است که همواره مرجع و ملجأی برای شناخت و هدایت در مسیر حقیقی سعادت بوده است. بنابراین برای حرکت صحیح در مسیر سلوک عرفانی و به تبع تعالی معنوی نیز رجوع به این منبع وحیانی امری ضروری است. هدف از این پژوهش بررسی تاثیرات مختلف ظاهر و باطن قرآن کریم در تعالی معنوی است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی با استناد به ادله نقلی و بعضا عرفانی و عقلی است. نتیجه پژوهش این که ظاهر آیات قرآن کریم هم در شناخت صحیح از سیروسلوک عرفانی به عنوان بستری برای تعالی معنوی و هم در ایجاد انگیزش در طی این طریق، تاثیر فراوانی دارد، همچنین باطن قرآن کریم نیز تاثیرات مختلفی سلوک عرفانی دارد که از آن ها با تعابیری همچون رفع حجب، طهارت باطن، شفای امراض قلبی و نورانیت دل یاد شده است. تاثیر باطن قرآن در منازل مختلف سیروسلوک عرفانی هم چون ایمان، تقوا، توبه، نفی خواطر، مراقبه، فنا و منازل دیگر نیز قابل اثبات است. در نتیجه می توان ادعا کرد تاثیرات مختلف ظاهر و باطن قرآن کریم در سلوک عرفانی و به تبع تعالی معنوی به نحوی است که رشد و تعالی معنوی بدون بهره گیری از کلام الله ممکن نیست.

در این مقاله سعی شده به مراتب سلوک عرفان اسلامی با تاکید ویژه بر اسماء الهی نگاه شود. به این معنا که با توجه به اسماء به شناسایی و تبیین مراتبی چند از سلوک پرداخته می شود. برای این کار ابتدا مراتب مرادف و همسویی را که عرفا در طول قرون ذکر کرده اند در کنار هم نهاده و سپس به اسماء مشترکی رسیدیم که گاه آشکارا و گاه به طور ضمنی بیان شده بودند. به عبارت روشن تر، با تکیه بر باور تاثیر و تاثر اسماء بر هم و به ویژه نقش اسماء و صفات سبعه در مراتب تجلی در پی آنیم که مراتب تعلق و تحقق و تخلق به اسماء الهی یا همان مرتبه های سلوکی توصیف کنیم؛ چرا که به باور عرفا اسماء الهی کلیدهای سلوک عرفانی هستند که می توان با تخلق به آنها قفل بسته دروازه های وادی سلوک پارسایانه را یک به یک گشود.

سیر و سلوک را می توان مهمترین رکن عرفان و وجه ممیزه آن از دیگر نظامهای معرفتی دانست. بر این اساس این موضوع همواره در کانون توجه اهل عرفان و تصوف قرار داشته است و به همین دلیل بخش معظمی از متون عرفانی به تبیین چگونگی سیر و سلوک اختصاص یافته است.وجود طرح های متنوع و متعدد در باب مراحل و منازل سلوک نشان دهنده وجود سنت ها، مشرب ها، نظام های تربیتی و تجارب عرفانی گوناگون در عرفان اسلامی است بنابراین بررسی و تحلیل مبانی نظری و بنیانهای فکری عرفا درباره سیر استکمالی نقش بسیار مهمی در شناخت موضوعات مذکور دارد.عزیزبن محمد نسفی به عنوان عارفی مبتکر و نوآور در باب موضوعات خداشناختی، هستی شناختی و انسان شناختی، دیدگاه های مهمی درباره سیر و سلوک بیان کرده است. این مقاله، دیدگاه های مذکور را بررسی و تحلیل کرده و از خلال آنها بنیان های فکری نسفی در باب سیر استکمالی را تبیین ساخته است.گرچه نسفی طرحهای متعددی از سلوک به دست داده است همه این طرحها بر دو رکن استوار است: 1. توجه به درون سالک، 2. توجه به بیرون سالک. علاوه بر آن در طرح هایی که وی ارائه کرده است «به فعل رساندن بالقوه ها» برای رسیدن به کمال اهمیت ویژه ای دارد.